Nobel ödüllü profesör Princeton’a davet etti… Liseli Bengisu’ya Asya’dan kimya altın madalyası

Galatasaray Lisesi öğrencisi Bengisu Ece Bakırdere, insanlarda kanser, teneffüs yolu tahrişi, elektrolit istikrarın bozulması, çeşitli organ hasarları üzere rahatsızlıklara sebep olduğu 2018 yılında anlaşılan ‘fenolftalein’i mercek altına aldı. Laboratuvarlarda yaygın formda asit baz ayrımı için kullanılan bu unsur evvel atık sulara sonrasında da içme ve kullanma sularına karışarak insan sıhhatini tehdit ediyor. Su içinde tespiti de şeffaf yapısı nedeniyle değerli ve sıkıntı sistemler gerektiriyor.Bengisu, sudaki ‘fenolftalein’ ölçüsünü kolay kolay tespit edebilen çalışmasıyla 48 Ülkeden 650’nin üzerinde bilim beşerinin ve 300’ün üzerinde lise öğrencisinin katıldığı “20. Asya Kimya Kongresi” (20th Asian Chemical Congress) kapsamında düzenlenen “Science Projects in Schools Showcase” yarışında altın madalya kazandı.

3 EVREYİ DA GEÇEREK FİNALE KALDI
Önümüzdeki eğitim öğretim yılında Galataray Lisesi’nde 11’inci sınıfı okuyacak olan Bengisu çalışmasını ve elde ettiği başarıyı şöyle anlattı:
“Türkiye’den bu yarışa katılan tek kişi oldum ve ülkemi en güzel biçimde temsil etmeye çalıştım. Üç farklı etabı olan bu yarışta öncelikle projelerimizi en güzel özetleyecek halde kısa bir metin attık. Bu kademede farklı ülkelerden 500’e yakın proje gönderildi. Akabinde sunulmaya kıymet görülen projeler bir sonraki evreye geçmeye hak kazandı. İkinci evrede, güya karşımızda bir heyet üyesi, çok değerli bir bilim insanı varmış üzere, İngilizce bir halde projemizi anlattığımız, interaktif bir görüntü çekmemiz söylendi. Projesi ve sunumu beğenilen bireyler. Tayland Bangkok’a davet edildi. Bu final etabında 98 proje vardı. Öbür yarışmacılar küme halindeydi ben ise tek başıma katıldım. Her şeyin belirlendiği son kademede ise posterlerimiz üzerinden projemizi heyete anlattık.

İÇME SUYUNA KARIŞARAK TEHDİT EDİYOR
Günümüzde kimyasal üreten pek çok firmada ve hatta okul laboratuvarlarında bile belirteç olarak ‘fenolftalein’ kullanılmaya devam ediliyor. En çok tercih edilen asit baz indikatörü olan bu husus birebir vakitte yıllarca müsil ilaçlarında da etken unsur olarak kullanmış. Fakat şöyle bir sorun var ki 2018 yılında ‘fenolftalein’in kanserojen olduğu tespit edildi. İnsanlarda kanser, teneffüs yolu tahrişi, elektrolit istikrarın bozulması, çeşitli organ hasarları üzere rahatsızlıklara sebep veren bu unsur hala kimyasal atık olarak fabrikalar ve laboratuvarlar tarafından atık suya yüksek ölçüde salınıyor ve içme suyuna da karışıyor. Biz de ne yazık ki bu reskli suları tüketebiliyoruz. Bu hususun suya karışıp karışmadığının ya da ortamda bulunup bulunmadığının tespiti için çok değerli ve kullanımı sıkıntı aygıtlara gereksinim duyuluyor. Benim geliştirdiğim formül ise ‘fenolftalein’i akıllı telefonlarımızla kolay kolay tespit edebiliyor. Yani ben suyun fotoğrafını çekerek içindeki ‘fenolftalein’ ölçüsünü telefonumla tespit edebiliyorum. Bu sayede de ‘bu su içilemez’ ya da ‘çevresinde yaşanılmaması tehlikeli’ üzere ikazlarda bulunabiliyorum.

TESPİT ETMEK AYRIŞTIRMAKTAN SIKINTI
‘Fenolftalein’i sudan ayırmak için birtakım formüller var lakin burada değerli olan tespit edebilmek. Asidik ortamda şeffaf bir rengi var lakin bazik ortamda yani 8.2 ile 10 pH ortasında pembe bir renk veriyor. pH ne kadar artarsa pembe renk o kadar yoğunlaşıyordu. Ben evvel bunu gözlemledim. Akabinde farklı numuneler hazırladım. Dışarıdaki ışığı geçirmeyecek formda kapladığım kutuyu, led ışıklarla tamamladım ki hoş bir renk elde ettim. Atık sulardaki fenolftalein ölçüsünü numunelerinin RGB (Red, green and blue light) bedellerine bakarak tespit edebildim. Ne kadar çok fenolftalein varsa suda, yeşil ışık renginin de o kadar arttığını gözlemledim. Bu tespit için gereksinimim olan tek şey cep telefonlarımız. Renklerin hassas ayrımlarını yapabilen pek çok uygulama var. Bu uygulamalar daha çok dokumacılıkta, araba boyalarında kullanılıyor. Ben de su ve fenolftalein ortasındaki renk kıymetlerini ölçtüm ve ortalarında doğrusal bir ilgiyi tespit ettikten sonra bu uygulamadan yararlandım.

SIRADA DOPAMİN VAR
Şu anda bedenimizdeki dopamini ölçebileceğimiz bir sistem üzerine çalışıyorum. Bu da tekrar aslında değişen renk skalasını tekrar telefonlarımızla tespit edebileceğimiz bir formül ve buna bağlı olarak aslında bedenimizdeki dopamin düzeyini, ölçüsünü, ne kadar keyifli olduğumuzu, Alzheimer’a ne kadar yakın olduğumuzu tespit edebilen bir sistem olacak. İlerleyen vakitlerde bedenimizdeki hormonları basitçe tespit edebileceğimiz farklı kitler geliştirmek istiyorum.

HEDEFİ NOBEL KAZANMAK
2021 Nobel Kimya Mükafatı sahibi Prof. Dr. MacMillan’ı geçtiğimiz aylarda Galatasaray Lisesi’nde ağırlama talihini elde ettim. Davetimi kırmayarak lisemizdeki öğrencilerle bir söyleşi gerçekleştirdi, ben de bu söyleşinin moderatörlüğünü üstlendim. Kendisiyle birlikte geçirdiğim günlerde ona ülkeme Nobel kazandırmahedefimden bahsettim. Prof. Dr. MacMillan da gelecekte organik kimya ile ilgilenmeye karar verirsem beni Princeton Üniversitesi’nde öğrencisi olarak görmek istediğini belirtti ve beni oradaki kendi araştırma kümesine davet etti.